Ayşenur Coşan-
Tarih boyunca medeniyetlerin estetik anlayışı en güçlü biçimde gündelik yaşamda kullandıkları eşyalara yansımıştır. Orta Asya’dan gelen Türk dokuma geleneği, İslamiyet’in kabulünden sonra yeni bir anlam kazanarak Türk-İslam sanatının önemli bir parçası hâline gelmiştir. Güçlü hayvan figürleri zamanla yerini daha soyut, geometrik ve anlam yüklü motiflere bırakmıştır. Büyük Selçuklu Devleti ve Anadolu Selçuklu Devleti dönemlerinde kumaşlar saray için özel olarak dokunmuştur. Çift başlı kartal motifi, hem siyasi gücü hem de doğu ile batı arasındaki hâkimiyeti simgelerken hayat ağacı motifi, sürekliliği ve bereketi, geometrik desenlerin sonsuzluğa uzanıyormuş hissi veren düzeni ise İslam’daki tevhid (birlik) inancı ve ilahi sonsuzluk ile ilişkilendirilir.
Osmanlı İmparatorluğu dönemine gelindiğinde ise Türk-İslam sanatının tekstildeki yansıması hem teknik ustalık hem de görsel ihtişam açısından zirveye ulaşmıştır. Saray atölyelerinde dokunan kemha, çatma, seraser, dârâyî, istüfe vb. kumaşlarda ipek üzerine sırma teller ya da kılaptan adı verilen altın ve gümüş simli iplikler dokuma sırasında kullanılmış; böylelikle kumaşa hem esneklik hem de ışık etkisi kazandırmıştır. Motifler kumaşa sonradan işlenmez, yüzeyde derinlik ve ışıltı etkisi oluşturacak şekilde desenle birlikte dokunur. Hâtâyî (stilize çiçek) motifi de bu kumaşların dokumalarında sıklıkla desen olarak kullanılmıştır. Kemha ve seraser kumaşlar özellikle padişah ve hanedan üyelerinin kaftanlarında, tören kıyafetlerinde ve taht örtülerinde tercih edilmiş; devletin ihtişamını görünür kılan başlıca tekstiller arasında yer almıştır. Çatma kumaşlar saray iç mekânlarında yastık, minder ve perde kaplamalarında kullanılırken dârâyî ve istüfe türleri hem saray çevresinde hem de seçkin zümrenin giysilerinde görülmüştür.
Kemha Kumaş Çatma Kumaş
Seraser Kumaş Hâtâyî Motifi
Bu ihtişamlı dokumaların örnekleri bugün İstanbul’daki Topkapı Sarayı koleksiyonlarında ve Sadberk Hanım Müzesi’nde görülebilmektedir.