Şükriye Leyla Altuntaş-Kadın ve Doğum Uzmanı-
Menopoz dönemi, kadın bedeninin östrojen ve progesteron gibi hormon seviyelerindeki düşüşle beraber yeni bir denge kurma sürecidir. Menopoz semptomları gidermede en başarılı yöntem hormon replasman tedavisidir (HRT) ancak bu ilaçları meme ve rahim kanseri başta olmak üzere kanser hastalığı olanlar veya hormona bağlı büyüme riski taşıyan kistik, damarsal kitlesi bulunanlar, pıhtı atma riski taşıyanların kullanması uygun değildir. HRT yerine östrojen ve progesteron içermeyen, hormon reseptörlerine bağlanan yahut damar ve merkezi sinir sistemine etkili ilaçlarla hastalara destek olunur.
HRT’nin uygun olmadığı durumlarda, yaşam tarzı düzenlenerek antidepresanlar, fezolinetant, klonidin, gabapentin verilebilir. Bitkisel östrojen denilen fitoöstrojen içeren bitkisel takviyeler kullanılabilir.
Uyku ve yaşam tarzı düzenlemeleri, menopoz tedavisinin temel parçasıdır.
Menopoz belirtilerini artırıp menopoz yaşını öne çekeceğinden sigaranın bırakılması, düzenli egzersiz, dengesi kurulmuş magnezyum, kalsiyum ve D vitaminini ihtiva eden sağlıklı beslenme tarzı planlanmalıdır. Sıcak basmalarını tetikleyici fazla baharatlı yemekler, alkol, kafein alımından kaçınmak gereklidir. Sıcak basmaları geceleri daha belirgin olduğundan yatak odasının nem oranının %45-55 ve sıcaklığının 16-19(ortalama 18) dereceler arasında serin tutulması, nefes alabilen doğal malzemeden çarşaflar kullanılması, bedenin maksimum onarım vakitleri olduğundan saat 22 -02 arasını içine alacak şekilde erken yatarak düzenli uyku uyunması sağlanmalıdır.
Egzersiz; menopozun getirdiği osteoporoz, metabolik yavaşlama, insülin direnci gibi ikincil sağlık risklerini engellemek için son derece kritiktir. Kemik kaybının (osteoporoza giden osteopeni) ve kas kaybının (sarkopeni) önüne geçmek için direnç ve ağırlık hareketleri, kalp damar ve eklem sağlığı için yürüme, yüzme, bisiklet sürmek yararlıdır. Ayrıca pelvik taban egzersizleri idrar kaçırma ve vajinadan organ sarkma riskini azaltacaktır.
Yeni nesil hormon dışı ilaç olan fezolinetant, menopozdaki meme kanseri hastalarına umut olmuştur. Beyindeki ısı düzenleme merkezini doğrudan hedef alarak sıcak basmalarının sıklığını ve şiddetini önemli ölçüde azaltır. Fakat karaciğer toksisitesi riskinden dolayı bu ilacı kullanırken yakın kan tahlili takibi şarttır.
Bazı antidepresanlar beynin serotonin ve nörepinefrin dengesini düzenleyerek sıcak basmalarını yarı yarıya azaltabilir. Ayrıca bu ilaçlar, duygu durum dalgalanmalarına ve uyku kalitesine katkı sağlarlar.
Menopozda sıklıkla karşılaşılan vaginal kuruluk ve cinsel ilişki sırasında ağrı (genitoüriner sendrom) için de HRT’den başka etkili lokal tedaviler mevcuttur. Hyalüronik asit içeren nemlendiriciler düzenli kullanıldığında vajinal mukozanın su tutma kapasitesini artırırken su bazlı kayganlaştırıcılar cinsel ilişki sırasında yanma ve acıyı engeller. Vajinal lazer ve radyofrekans uygulamaları lokal kanlanmayı ve kollajen üretimini uyararak vajinal dokunun daha esnek hale gelmesini sağlar.
Özellikle perimenopozal dönemde hormonal dalgalanmaların yarattığı premenstruel gerilim sendromu adı verilen gerginlik ve göğüs hassasiyeti gibi semptomların yönetiminde hayıt otu (Vitex agnus-castus) başarıyla kullanılmaktadır.
Soya fasulyesi, kırmızı yonca gibi fitoöstrojenler, vücuttaki östrojen reseptörlerine zayıf bir şekilde bağlanarak hafif östrojenik etki gösterir. Keten tohumu da içeriğindeki zayıf östrojenik etkili lignan ve Omega-3 yağ asitleri sayesinde menopoz döneminde en çok tercih edilen doğal desteklerden biridir. Vücutta östrojen gibi davranarak gece terlemeleri ve ruh hâli dalgalanmalarını hafifletmeye yardımcı olur.
Karayılan otu (black cohosh/Actaea racemosa) sıcak basmaları ve huzursuzluk üzerinde rahatlatıcı bir bitkidir. Dünya genelinde çokça incelenip kabul gördüğünden sadece gıda takviyesi olarak değil ilaç şeklinde müstahzarları vardır.
Düz yapraklı arslanpençesi (Leontice leontopetalum); terleme, stres, gerginlik, ruhsal sıkıntı durumlarında yararlıdır ve perimenopozal dönemde hormonları dengeleyerek adetleri düzene koyar. Meme, rahim, lenf bezi kanserlerine karşı da koruyucu ve önleyicidir.
Bitkisel ürünler “doğal” olsalar da karaciğer metabolizması üzerinde yük oluşturabilir veya hastanın mevcut diğer ilaçlarıyla etkileşime girebilir. Kullanılacak bitkiler veya bitkisel ürünler güvenilir kaynaklardan temin edilmeli ve mutlaka bir hekim danışmanlığında kullanılmalıdır. Kişinin sağlık öyküsü, semptomlarının şiddeti, risk faktörleri göz önünde bulundurularak kadın hastalıkları ve doğum uzmanı ve hasta işbirliği ile en isabetli ve uygun yönteme karar verilecektir.
Menopoz, her kadının kendine özgü yaşadığı doğal bir biyolojik süreçtir. Hormon replasman tedavisi tek seçenek olmadığı gibi hormon kullanmayan kadınlar kendilerini çıkmazda hissetmemelidirler. Fitoöstrojenlerden nörolojik ilaçlara, yaşam tarzı değişimlerinden lokal tedavilere kadar türlü kişiselleştirilmiş yaklaşımlarla kadınlar rahatlatılabilirler.