Necibe Soylu- İç Mimar-
Diyarbakır, yüzyıllar boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış şehirlerden biridir. Tarihî surları, hanları, köprüleri ve dinî yapılarıyla dikkat çeken şehirde yer alan Diyarbakır Ulu Cami; hem mimari özellikleri hem de tarihsel geçmişiyle öne çıkan yapılardan biridir. Anadolu’nun en eski camileri arasında gösterilen yapı, uzun yıllar boyunca yalnızca ibadet mekânı olarak değil eğitim merkezi olarak da kullanılmıştır.
Diyarbakır Ulu Cami’nin inşa tarihi, kesin olarak bilinmemektedir. Ancak şehrin 639 yılında fethedilmesinden sonra merkezde bulunan Mar Toma Kilisesi’nin yer aldığı alanda inşa edildiği yönünde rivayetler bulunmaktadır. Caminin, 1091 yılında Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde kapsamlı bir onarım geçirdiği de bilinmektedir. Daha sonraki dönemlerde Selçuklu, Akkoyunlu ve Osmanlı dönemlerinde gerçekleştirilen tadilatlarla günümüze ulaşan yapı, farklı medeniyetlerin mimari özelliklerini bir arada yansıtır.
Mimari açıdan incelendiğinde Diyarbakır Ulu Cami, Şam Emevi Cami’nin Anadolu’daki bir yansıması olarak görülmektedir. Çok sütunlu plan düzeni, geniş avlusu ve revaklı düzeni; bu benzerliği destekleyen unsurlar arasındadır. Cami, çevresindeki medreselerle birlikte değerlendirildiğinde bir külliye görünümüne sahiptir. Dikdörtgen planlı avlunun güneyinde Hanefiler Bölümü, kuzeyinde Şafiler Bölümü ile Mesudiye Medresesi, batısında Zinciriye Medresesi ve doğusunda revaklı bölümler yer alır.
Mesudiye Medresesi, Anadolu’nun ilk üniversitelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Geçmişte farklı alanlarda eğitim veren medrese, günümüzde Yazma Eserler Kütüphanesi olarak kullanılmaktadır. Yapının avlusunda yer alan ve mihrabın iki yanında bulunan döner taş sütunlar ise mimari açıdan ilgi çekici ayrıntılar arasında bulunur. Bu sütunların, yapıda meydana gelebilecek kayma ve hareketlerin takip edilmesine yardımcı olmak amacıyla yerleştirildiği düşünülmektedir.
Zinciriye Medresesi ise uzun yıllar boyunca eğitim amacıyla hizmet vermiş, bir dönem Diyarbakır Arkeoloji Müzesi olarak kullanılmıştır. Bu medreseler, Ulu Cami’nin yalnızca bir ibadet mekanı değil, önemli bir ilim merkezi olduğunu da göstermektedir.
Cami avlusunun ortasında bulunan sekizgen planlı şadırvan ve mermer işçiliğiyle öne çıkan sütunlar, avlunun estetik görünümünü tamamlayan unsurlar arasında yer alır. Avluda yer alan tarihî güneş saatinin Müslüman bilim insanı El-Cezeri tarafından yapıldığı kabul edilmektedir. Yuvarlak bir mermer üzerine yerleştirilen metal çubuğun güneş hareketleriyle oluşturduğu gölge sayesinde zamanı gösteren bu saat, korunması amacıyla 1920’li yıllarda bugünkü yerine taşınmış ve çevresi demir korkuluklarla çevrilmiştir.
Caminin iç mekânında sade bir tasarım hâkimdir. Diyarbakır’a özgü volkanik bazalt taşlar, yapıya hem dayanıklılık hem de estetik bir görünüm kazandırır. Yaz aylarında serin, kış aylarında ise daha sıcak bir ortam oluşturan bu taşlar, iç mekânın iklim koşullarına uyum sağlamasına yardımcı olur. Ahşap tavandaki kalem işi süslemeler ise Osmanlı Dönemi’nin sanat izlerini taşır. Diyarbakır Ulu Cami’nin dikkat çeken bir diğer özelliği de bünyesinde barındırdığı kitabelerdir. Yapıda Selçuklu, Akkoyunlu ve Osmanlı Dönemlerine ait çok sayıda kitabe bulunmaktadır.
Günümüzde Diyarbakır’ın en çok ziyaret edilen tarihî yapılarından biri olan Ulu Cami; çevresindeki medreseler, avlusunda yer alan güneş saati, farklı dönemlere ait kitabelerle zengin bir tarihî dokuya sahiptir. Yüzyıllar boyunca çeşitli onarımlar geçirerek günümüze ulaşan cami, Diyarbakır’ın tarihî ve kültürel birikimini yansıtan önemli yapılardan biridir. Şehri ziyaret edenler için Ulu Cami, hem mimari özellikleri hem de taşıdığı tarihî izler nedeniyle görülmeye değer duraklar arasında yer almaktadır. Özellikle ışıklandırmalar akşam saatlerinde, yapının taş işçiliğini ve mimari detaylarını öne çıkararak farklı bir atmosfer oluşturur.
