Hafize Teker Berktaş-Mimar-
Hoşgörünün Kalbi; Mevlana Dergâhı ve Mescidi
Anadolu tasavvuf geleneğinin en önemli merkezlerinden biri olarak kabul edilen Mevlana Dergâhı, Selçuklu Dönemi’nden günümüze kadar uzanan büyük bir tarihî geçmişe sahiptir. 13. yüzyılda yaşamış olan ünlü mutasavvıf Mevlana Celaleddin Rumi’nin kabri, mescit, semahane, derviş hücreleri, mutfak ve kütüphane bölümlerinden oluşur.
Selçuklu sarayının gül bahçesi alanı, sultan tarafından Hz. Mevlana’nın babasına hediye edilmiştir. Önce babasının defnedildiği bu bahçeye 1273 yılında Mevlana’nın vefatından sonra oğlu Sultan Veled’in öncülüğünde ve Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhüsrev’in izniyle bir türbe inşa edilmiştir. Daha sonra özellikle Osmanlı Dönemi’nde oldukça genişleyen yapı, bugünkü görünümüne yaklaşmıştır. Cumhuriyet’in ilanından sonra ise 1926 yılında Mevlana Müzesi olarak Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlanmış ve ziyarete açılmıştır.
Mimari Özellikler
Anadolu Selçuklu ve Osmanlı mimari anlayışını yansıtan en güzel örneklerden biri olan yapı, merkezinde Mevlana Hazretlerinin sandukasının bulunduğu Kubbe-i Hadra (Yeşil Kubbe) etrafında konumlanan diğer birimleri ile külliye şeklindedir. Dört büyük sütun (fil ayağı) üzerine oturan, 18 metre yüksekliğinde, 6 metre çapında olan ve çinilerle süslenerek bugünkü görüntüsüne kavuşan türbe binası 1274 yılında Mimar Tebrizli Bedrettin’e yaptırılmıştır. İçerisinde biri Mevlana Celaleddin Rumi’ye ait olan 20’ye yakın sanduka bulunmaktadır.
Osmanlı Dönemi’ndeki genişletme çalışmaları ile külliyeye eklenen mescit bölümü, dikdörtgene yakın bir planda ve tek kubbeli inşa edilmiştir. Diğer bölümlerde olduğu gibi iç mekanda sadelik hakimdir yalnızca az miktarda kalem işi bezeme ve bazı bölümlerinde bitkisel motifli tavan süslemeleri vardır. Mihrap ve minber yine Osmanlı mimarisinin sade birer örneğidir.
Kompleksin içinde yer alan bir diğer önemli yapı 16. yüzyılda Osmanlı Padişahı II. Selim’in emriyle yaptırılan ve klasik Osmanlı mimarisinin güzel bir örneği olan Semahane’dir. İç mekânın oldukça sade tutulduğu, 15×15 metre ebatlarında kare bir plan üzerine, ahşap kirişli çatısı ile sema ritüelinin ruhani havasına uygun bir biçimde tasarlanmıştır. Akustik anlamda ney ve kudüm gibi Mevlevi enstrümanlarının sesinin her noktaya dengeli bir şekilde yayılmasını sağlayacak şekildedir. Günümüzde müze olarak kullanılmasından dolayı sadece temsili balmumu heykelleri, müzik aletleri ve geleneksek kıyafetleri görmek mümkündür. Sema gösterileri için ise Mevlana Kültür Merkezi ziyaret edilebilir.
Derviş hücreleri, mutfak ve kütüphane kısımlarında yine külliyenin tamamına benzer şekilde sadeliğe ve işlevselliğe önem verilmiş; taş ve tuğla kullanılmıştır. Aynı zamanda çok yüksek olmayacak şekilde inşa edilmiştir.
Bir Medeniyetin Taşıyıcısı, Hoşgörünün Kapısı
Mevlana Dergâhı ve Mescidi, Anadolu kültürel ve manevi mirasının en güzel örneklerinden biridir. 13. yüzyıldan bugüne, hem bireysel hem toplumsal anlamda ahlaki terbiyeye ev sahipliği yapmış bu külliye, aynı zamanda Mevlana Celaleddin Rumi’nin sevgi, hoşgörü, tevazu ve ilahi aşka dayalı mesajlarının dünyaya yayıldığı alandır. “Gel, ne olursan ol yine gel!” sözü, sadece bir davet değil dergâhın yüzyıllardır temsil ettiği İslam ve hoşgörü anlayışının özüdür.
Bu yapı kompleksi zikir, ilim, sema ve sabır gibi kavramları kapsayacak çok güçlü bir eğitim sistemine ev sahipliği yapmıştır. Bununla birlikte Anadolu’da musiki, şiir, edebiyat ve hat gibi sanat dallarının gelişmesinde de rol oynamıştır. Burada yetişen dervişler sayesinde Osmanlı Devleti’nin her köşesine hem İslami eğitim hem sanat hem de edebiyat gibi alanlar ulaştırılmıştır. Cumhuriyetin ilanından sonraki süreçte müze olarak kullanılan Mevlana Dergâhı, günümüzde de geçmişten gelen bu tarihî ve manevi mirası sürdürmeye çalışmaktadır. Özellikle aralık ayında gerçekleştirilen Şeb-i Arus (Vuslat Gecesi) törenleri en önemli etkinliklerden biridir.