Hafize Teker Berktaş- Mimar-
Karadeniz’in Sessiz İncisi: Trabzon Ayasofya Cami
Karadeniz’in kıyısında tarih boyunca birçok uygarlığa ev sahipliği yapmış olan kadim şehir Trabzon’da bulunan Ayasofya Cami, Geç Bizans Dönemi’nin önemli eserlerinden biridir. 13. yüzyılın ortasında, Trabzon İmparatorluğu Dönemi’nde manastır kilisesi olarak inşa edilen yapı; Osmanlı tarafından fethedildikten sonra camiye çevrilmiştir. Günümüzde hâlâ şehrin mimarisini ve tarihini en iyi yansıtan yapıların başında gelir.
Dışarıdan bakınca yapıldığı dönemin mimari özellikleri gereği sert ve heybetli bir görünüme sahip olan Trabzon Ayasofya Cami, içeri girildiğinde ziyaretçilerine bambaşka bir samimi deneyim sunar. Kalın taş duvarların ardında, ışığın kubbeden süzülerek oluşturduğu aydınlık ve renkli dünya, yapının dış görünüşüne tezat oluşturacak şekilde sıcak bir deneyim yaşatır. Bahçesinde bulunan çan kulesi ile şehrin silüetine iz bırakırken tarih, sanat ve mimarinin sunduğu keyifle gezilecek bir canlı müzedir.
Mimari Özellikler
Klasik Bizans mimarisine uygun olarak Ayasofya’nın planı; merkezdeki büyük kubbenin dört paye üzerine oturduğu kapalı kollu haç düzenine dayanır. Sade ve dengeli bir şekilde uzanan kütlenin kuzey, batı ve güneyde üç ayrı girişi bulunmaktadır. Batıda ana ibadet mekânına girmeden önce yer alan geçiş holü anlamına gelen narteks ve onun önünde bir dış narteks sırası bulunur.
Dış cephede kullanılan kesme taş örgünün sert görünümüne, pencere ve kapı açıklıklarında yer verilen Selçuklu etkilerine dayanan geometrik ve bitkisel süslemeler sayesinde taş kütlenin ağırlığı hafiflemiş, yüzeyde bir canlılık oluşturulmuştur. Farklı yükseklikteki tonozları yumuşak bir biçimde örten katmanlı kiremit çatı da yapıyı tekdüzelikten çıkartan ayrıntılardan birisidir. Batı cephesinde bulunan çan kulesi, kent manzarasında ana kütle ile birlikte heybetli ve dengeli bir görünüm sergiler.
İç mekâna geçildiğinde büyük ve heybetli kubbe, ziyaretçileri bir anda etkisi altına alır. Buna, opus sectile adı verilen, zeminde renkli taşlardan yapılmış özel bir döşeme eşlik eder. Sadece bir zemin süsü değil mekânın geometrik kurgusu hakkında da ipuçları veren bu taş düzenini, üzerindeki cam zeminden yürürken izleyebilirsiniz. Kubbe ve tonozlarda yer alan freskler, yapıldığı dönemin Hristiyanlık inanışından sahneler yer alır. Bugün bu eserler cami işlevine uygun olacak şekilde tıpkı İstanbul’da bulunan Ayasofya Cami gibi ibadet saatlerinde kendilerine zarar verilmeden muhafaza edilmektedir. Böylelikle tarihte yer alan izleri ve katmanlı geçmişiyle ziyaretçilerine eşsiz bir deneyim sunar.
Zamana Direnen Yapı
13. yüzyılın ortalarında Komneoslar Dönemi’nde kilise olarak inşa edilen yapı, yüzyıllar boyunca farklı işlevler üstlenmiştir. 15. yüzyıla gelindiğinde ise 1461 yılında Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon’u fethetmesiyle camiye çevrilmiştir. Bu dönüşüm ile birlikte klasik Bizans mimarisinin tipik özelliklerini taşıyan yapıya İslami ibadet ögeleri eklenmiş, fresk ve taş süslemeleri ise büyük ölçüde korunmuştur. 20. yüzyılda, 1914-1918 yıllarında, Rus işgali sırasında cami olarak işlevini sürdürememiş, depo ve askerî amaçlarla kullanılmaya devam etmiştir. Buna rağmen ciddi bir yıkım ya da hasar almamış, bakımsızlık ve ihmal nedeniyle ufak riskler oluşmuş, işgalin sona ermesinin ardından tekrar onarılmış ve cami olarak kullanılmaya devam edilmiştir. 1960’lardan itibaren tarihî ve kültürel değerleri korunarak ziyarete açılmış, 2010’lardan sonra yapılan restorasyon çalışmaları sonrası hem aktif bir ibadet yeri hem de çok katmanlı bir kültürel miras olarak varlığını sürdürmektedir.
Trabzon Ayasofya Cami tarih ve mimarî meraklılarının yanı sıra aileleri de içine çeken, birlikte ibadet ederek huzur ve dinginlik bulabilecekleri bir mekândır. Sahilden gelen Karadeniz esintisi ile geniş ve yeşil bahçesinde yürüyebilir, çan kulesinin eşsiz silüeti yanında cephedeki taş örgünün doğal güzelliğini seyredebilirsiniz. İçeri adım attığınızda kubbeden süzülen ışık oyunları ve freskler, çocuklarınızla birlikte sizi tarihî bir yolculuğa çıkarırken ibadet anlarınız da bu özel atmosferde ruhunuzu besler.