Dr. Şerife Çilli –
Sağlık okuryazarlığı; kişilerin sağlıkla ilgili bilgilere ulaşması, bu bilgileri anlayabilmesi ve bu bilgileri sağlıkla ilgili kararlarda uygulayabilmesinde ihtiyacı olan zihinsel ve sosyal beceriler olarak tanımlanabilir.
2013 yılında Dünya Sağlık Örgütü genel okuryazarlık düzeyi ile ilişkisini belirterek sağlık okuryazarlığını şu şekilde tanımlamıştır:
“Sağlık okuryazarlığı genel okuryazarlık ile ilişkili olup insanların yaşamları boyunca sağlık hizmetleri ile ilgili konularda kanaat geliştirmeleri ve karar verebilmeleri, sağlıklarını korumak, sürdürmek, geliştirmek, yaşam kalitesini yükseltmek için sağlık ile ilgili bilgi kaynaklarına ulaşabilmeleri, sağlık ile ilgili bilgi ve mesajları doğru olarak algılamaları ve anlamaları konusundaki istekleri ve kapasiteleridir.”
Sağlık okuryazarlığı neleri kapsar?
- Okuma
- Dinleme
- Analiz etme
- Karar verme
- Kararları uygulayabilme
Sağlık okuryazarlığı hangi alanlarda ne işimize yarar?
- Sağlıkla ilgili her konuda
- Sağlıkla ilgili haberlerde
- Sağlıklı gıda konularında
- Kendi sağlığımızı korumak için yapacağımız diyet ve egzersiz gibi programlarda
- Kullanacağımız ilaçlarda ve prospektüslerde
- Sağlıkla ilgili broşürlerde
- Sağlık bakımı uygulamalarında
- Kendimiz veya yakınımızın sağlığı konusunda alacağımız kararlarda
- Hastane onay formlarını anlamamızda
- Sağlık çalışanları ile sağlıklı iletişim kurabilmemizde
Türkiye’de sağlık okuryazarlık düzeyi
Toplumumuzda gün geçtikçe sağlık konusunda bilinç düzeyi artmasına rağmen, Türkiye’de sağlık okuryazarlığı düzeyi ve ilişkili faktörler araştırmasına göre Türkiye’de her 10 kişiden 7’sinin sağlık okuryazarlık seviyesi düşük bulunmuştur.
Sağlık Bakanlığı Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğünün yaptığı bu çalışmada, sağlık okuryazarlığının demografik özelliklerinin yaş, cinsiyet, sosyoekonomik koşullar ve kullanılan bilgi kaynaklarına göre nasıl değiştiği incelenmiştir. Bu araştırma Türkiye’de sağlık okuryazarlığı konusunda bazı konulara ışık tutmuştur:
- Sağlık okuryazarlığı düştükçe kronik hastalıklar artmakta.
- Sağlık okuryazarlık düzeyi erkeklerde daha yüksek
- Yaşlılarda bu oran daha da düşük
- 65 yaş üstü her 10 yaşlıdan 9’unda düşük
- Sağlık okuryazarlığında en çok kullanılan kaynaklar olarak birinci sırada internet, ikinci sırada televizyon olmasına rağmen bu kaynaklara da güven sorunu bulunmakta (Sağlık Bakanlığı, 2020).
Yetersiz sağlık okuryazarlığının etkileri
Yapılan birçok çalışmada, yetersiz sağlık okuryazarlığı düzeyinin sağlık bakım maliyeti ve bireyin yaşam kalitesi gibi konularda olumsuz etkisinin olduğu gözlemlenmiştir. Yetersiz sağlık okuryazarlığı durumunda hastaneye/acile başvuru oranları artmakta, tıbbi tedaviye uyum düşmekte, reçetelerin anlaşılması azalmakta, sağlık harcamaları artmakta ve özellikle yaşlı grupta ölüm oranları artmaktadır (Kahveci ve Abacıgil, 2020).
Sağlık okuryazarlığının düşük olması hastanın sağlık durumu, tedavi ve tedavi sonrası süreçler açısından birçok olumsuzluğa sebep olmaktadır. Hasta, hekimler ve sağlık çalışanlarıyla iletişim kurmakta zorlanmaktadır (Akbolat vd., 2016). Sağlık bilgisinin yetersizliği, hastalanma riskini de artırmaktadır (Sezer ve Kadıoğlu, 2014). Yine sağlık okuryazarlığı düşük bireylerde sigara içme oranları ve sağlıksız davranış gösterme sıklığı daha yüksektir (Balçık vd., 2014).
Sonuç olarak;
Bireysel ve toplumsal iyilik halinin sağlanabilmesi, sağlık ve refah düzeyinin yükseltilebilmesi için sağlık okuryazarlığının geliştirilmesi önemlidir. Kişilere düşen görevler sağlık konusunda daha özenli davranmak, sağlık çalışanları ile iletişimi düzenli tutmak, tedaviye uyumu artırmak, sağlık konusunda güvenilir kaynaklara başvurmaktır.
Sağlık okuryazarlığı eğitimine erken çocukluk döneminden itibaren başlanmalı, okul döneminde de geliştirilmelidir.
Sağlık okuryazarlığının geliştirilmesinde bireyin tek başına çabası yeterli değildir. Hastaya düşen görevler kadar sağlık hizmeti sunanlara da görev düşmektedir. Sağlık hizmeti sunanların hastalarla daha anlaşılır iletişim kurmaları bu konuda atılacak adımlardan biridir (Ankara Üniversitesi açık ders notları, t.y.).
Sağlık konusunda farkındalığımızın artması hem kendimiz hem ülkemiz için kazançlı olacaktır. Hepimize sağlıklı günler.
Kaynaklar
Ankara Üniversitesi açık ders notları. (t.y.). Sağlık okuryazarlığı.
Balçık, P. Y., Taşkaya, S. ve Şahin, B. (2014). Sağlık okuryazarlığı TAF. Preventive Medicine Bulletin. 321-326.
Kahveci, P. B. ve Abacıgil, F. (2020). Yetersiz sağlık okuryazarlığının etkileri. The Journal of Social Sciences, 36, 357-369. DOI: 10.16990/SOBIDER.4932.
Sağlık Bakanlığı. (2020). Sağlık okuryazarlığı. https://sggm.saglik.gov.tr/
Sezer, A. ve Kadıoğlu, H. (2014). Yetişkin sağlık okuryazarlığı ölçeğinin geliştirilmesi. Anadolu Hemşirelik Ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 165-170.