Fatma Betül Tellioğlu Gül -Gıda Mühendisi & İlahiyatçı-
Helal okuryazarlığı nedir ve neden önemlidir?
Helal okuryazarlığı, insanın yaratılış gayesine uygun tüketim tercihlerine sahip olma bilincidir. İnsan, hayatın pek çok alanında tüketici rolüne sahiptir. Bu rol, dış dünyayla etkileşimde olan bireye toplumsal, ekonomik ve çevresel açıdan sorumluluklar yükler. Helal okuryazarlığı; yaşamın her alanında ihtiyaç duyulan ürün veya hizmetlerle ilgili bilgiye erişme, bu bilgiyi anlayarak İslami hassasiyetler çerçevesinde değerlendirme, sorumlulukları göz önünde bulundurarak doğru kararlar verebilme becerilerini içerir.
İslam, Kur’an ve sünnet ile insana helal dairesi içerisinde bedensel ve ruhsal yönden tam bir iyilik hâline ulaşabilmesi için hayatın bütününü kapsayan ilkeler sunar. Bu ilkeler, bireyin huzurlu ve dengeli bir yaşam sürdürmesinde temel yapı taşları niteliğindedir. İslam doğru yoldur; helaller bu yolun haritası, helal okuryazarlığı ise bu yolda istikameti korumayı sağlayan pusuladır. Pusulanın istikamete yönlendirmesi, her şeyden önce haritadaki işaretlerin tanınmasına ve anlamlandırılmasına bağlıdır. Dolayısıyla helal okuryazarlığının öncelikli şartı, bilgi ve farkındalığın arttırılmasıdır.
Halalen tayyiben ifadesinde tayyip, helalin bir sıfatıdır. Farklı ayetlerde bütün peygamberlere, bütün ümmete ve bütün insanlığa emredilmektedir. Helal bir şeyin dış görünüşü iken tayyip kalbin, vicdanın meşruiyetidir. Temiz, sağlıklı, hoş ve zararsız olandır.
Helal yaşamla ilgili bilgilerin teorik birer kural olmaktan çıktığı, insanın hâline sirayet ederek davranışa ve şuurlu bir duruşa dönüştüğü yer şüphesiz ailedir. Çocuklar ebeveynlerinin söylemlerinden ziyade, hayat karşısındaki eylemlerini kopyalayarak büyürler. Şüpheli ve helal olmayandan kaçınarak bilinçli tercihler yapmak, israf etmeyip paylaşarak bedensel ve çevresel her türlü emanete riayet etmek, ilk olarak aile sofrasında deneyimlenir ve bu sofralar; helal okuryazarlığın toplumsal bir yaşam bilincine dönüşmesinde köprü olur.
Günümüzde dört bir yandan göze, kulağa hitap eden reklam unsurları ve sosyal medya; tüketim arzusunu sürekli arttırır. Gerçek ve suni ihtiyaçlar birbirine karışır. İnsan nefsi, isteklerine psikolojik ihtiyaç şemsiyesindeki suni ihtiyaçlarla yön vermeye başlar ve pusula istikametten sapar. Kendini tanıyarak “Bunu neden istiyorum? Biyolojik bir ihtiyaç mı yoksa psikolojik mi?” sorusuyla niyetini gözden geçirme, şüphelilerden kaçınması ve helal dairesinde ölçülü olması için bireye yönlendirici bir güç olur. Helal okuryazarların doğru tercihler yapabilmesi, ilk olarak kendi seçimini değerlendirebilme adımına bağlıdır; tüketilecek ürün ya da alınacak hizmetin sorgulanması ancak bundan sonra anlamlı hâle gelir.
Helal belgelendirme sistemi
Hızlanan üretim ve tüketim zincirinde, hazır gıdaya yönelim ve uzun süre saklama ihtiyacı gibi nedenlerle katkı maddelerinin, kimyasalların kullanımı büyük ölçüde artmıştır. Endüstriyel dönüşümle birlikte tarladan sofraya gelen ürünlerin yerini fabrikasyon ürünler almış, farkında olmadan helallik açısından şüpheli içeriklerle karşı karşıya kalınmıştır. Bu yüzden helal belgelendirme sistemi ve helal logoları tüketicilerin doğru tercihler yapabilmesini sağlamak adına büyük bir önem kazanmıştır.
Helal belgelendirme, ürün ve hizmetlerin hammaddeden tüketiciye kadar her aşamada teknik kriterlere ve İslami kurallara uygunluğunu kontrol eden bir değerlendirme sistemidir. İslam İş Birliği Teşkilatının (OIC) ilgili kuruluşu olan SMIIC’in üye ülkelerdeki İslami ve teknik uzmanların ortak görüşüyle hazırladığı standartları esas alınır. Günümüzde sadece et ve kesim yöntemleriyle sınırlı kalmayıp gıdadan temizlik ürünleri ve kozmetiğe, ilaçtan lojistik ve turizme kadar hayatın her alanına dokunan devasa bir sektörü kapsar. OIC/ SMIIC standartları; yalnızca ürün ve hizmetlere özgü şartları belirlemekle kalmaz aynı zamanda belgelendirme süreçlerini, laboratuvar analizlerini ve çalışanların yetkinlik kriterlerini de içine alan oldukça geniş bir yelpazede gereklilikleri tanımlar. Geçmişte denetim olmaksızın farklı kuruluşlarca yürütülen bu faaliyetler ülkemizde artık OIC/SMIIC standartları doğrultusunda gerçekleştirilmekte, belgelendirme kuruluşları Helal Akreditasyon Kurumu (HAK) tarafından denetlenip akredite edilmektedir. Böylece alanda daha güvenilir bir kalite altyapısı oluşturulmuştur.
Akredite belgelendirme süreci; başvuru, tetkik, laboratuvar analizleri ve karar aşamalarından oluşmakta; sonrasında ise düzenli gözetimlerle sürekli izlenmeyi gerektirmektedir. Dünya genelinde yerel standartlara göre de belgelendirme yapılabilmektedir ancak günümüzde ticari kaygılarla güvenilir bir sistem kurulmadan helal belgesi verilmesi ya da hiçbir kontrol olmaksızın helal logosu kullanılması ne yazık ki oldukça yaygındır.
Ürün ve hizmetlerin helal uygunlukları incelenirken nelere dikkat edilmelidir?
- Ambalajlı olmayan ürünlerin çoğunluğu kontrolsüzdür. Ambalajlı ürünlerde etiket üzerinden içerik bilgisine ulaşılabilir fakat ürün helal uygunluk belgeli değilse içerikteki şüpheli katkıların ayırt edilmesi gerekir.
- Ürünlerde helallik açısından şüpheli katkı maddesinin bulunmaması her zaman helal açıdan uygun olduğu anlamına gelmez. Ürünün üretim süreci hakkında bilgi sahibi olmak da gerekir. Çünkü üretim süreci de helal şartlarına uygun olmayabilir. Örneğin meyve suyunu berraklaştırmak için jelatin, aromaları çözdürmek için alkol kullanılmış olabilir; helal olmayan makine bakım yağlarından ürüne bulaş olabilir; depolama veya taşıma aşamasında helal olmayan bir maddeye maruz kalmış olabilir.
- Ürünler hakkındaki doğal, organik, vejetaryen ve vegan kavramlarının hepsi birbirinden farklıdır; helal ile aynı anlama gelmezler.
- Ürün veya hizmet için işletmenin “Helal, Müslüman dostu, İslami vb.” beyanları, ürün ya da hizmetin her zaman bu açıdan kontrol edildiği anlamına gelmez. Akredite helal uygunluk belgesinin olup olmadığı araştırılmalıdır.
- Helal uygunluk belgesi almış bir işletme, bazen ürün ambalajında helal logosuna yer vermeyebilir. Fakat resmî web sayfasında bu belgeyi yayımlar.
- Helal uygunluk belgesi bir markaya ya da işletmeye verilmez, belge sadece denetlenen ürün grubu ya da hizmet kategorisi kapsamındadır. Örneğin et ürünleri üreten bir firmanın sucuğu belgeli iken pastırması belgeli olmayabilir ya da bir otelde sunulan tüm yiyeceklerin helal uygunluğu var iken seccade bulunsa da mescidi olmayabilir. Bu nedenle belge kapsamına dikkat edilmelidir.
- Helal uygunluk belgesinin geçerlilik süresi 3 yıldır. Bu nedenle son geçerlilik tarihine bakılarak güncel olup olmadığı doğrulanmalıdır.
- Helal uygunluk belgesinin geçerli sayılması için belgelendirme kuruluşunun akredite olması gerekir. Belge üzerinde kuruluş ile beraber HAK akreditasyon markasının olması bunu kanıtlar. HAK web sayfasından da akredite kuruluş listesine bakılabilir.
Helal okuryazarlık için 6 pratik yol
- Öğrenme gayretinde olmak ve okumak
- Niyeti sürekli gözden geçirmek
- Gerçek ihtiyaçlar ile suni ihtiyaçları ayırmak
- Sorgulamak ve araştırmak
- Belge ve logoları doğrulamak
- Emanet bilinciyle israftan kaçınmak
Sonuç olarak Yaratan’ın son ilahi hitabı Furkan (Kur’an), “Oku!” emriyle başlar. İnsan, varoluş gayesini okuyarak anlar ve bu sayede doğru ile yanlışı birbirinden ayırarak helal okuryazarlığı kazanır. Peygamberi örnek alarak kurulan aile sofralarında okuryazarlığın tohumları atılır ve bu beceriyle okunanlar hayat defterine yazılır. Helal okuryazarlık, insana bedensel ve ruhsal yönden huzurlu bir hayat sunar. İlk imtihanın helal lokma ile başlaması, okuryazarlığın geliştirilmesi için de önemli bir işarettir.